مقدمه :

با اينكه در قرن 21 هستيم وزندگي در همه ابعاد آن درحال تغيير است، روش هاي آموزشي ما چندان تغيير

 نكرده اند. تقريبا همه ي ما با روش هاي سنتي آموزش ديده ايم ولحظاتي را به خاطر مي آوريم كه نشستن در

كلاس، گوش دادن به صداي يكنواخت معلم، اضطراب هاي ناشي از امتحان، محيط آموزشي را براي ما كسل

كننده ساخته ورقابت شديد، محيط كلاس را به ميدان مسابقه ي برد و باخت مبدل كرده بود.

درچنين شرايطي ، هدف هاي اساسي آموزش وپرورش، نظير توسعه ي روحيه رفاقت، همكاري وايجاد انضباظ

دروني ، ورشد همه جانبه فردي با توجه به قابليت هاي هر فرد ( تفاوت هاي فردي) ، به دست فراموشي سپرده

 مي شوند.

اگرچه بعضي از معلمان ابزارو شيوه هاي نوين را به كار مي برند، اما برخي همچنان از روش سنتي سخنراني بهره

مي گيرند . به همين دليل، امروزه موضوع روش هاي آموزشي فعال ويادگيري فعال، جايگاه ويژه اي يافته است.

دراين روش ها، به جاي آن دانش آموزان شنونده ي حرف باشند، فعالانه درجريان يادگيري مشاركت مي كنند

وخود را مسئول يادگيري خويش مي دانند.

ما معلمان بايد تغيير را از خود وكلاس درسمان آغاز كنيم . تجارب موفق خود را با يكديگر در ميان بگذاريم

وزمينه را براي تغيير دركل مجموعه ( از تغيير در نگرش ها گرفته تا تغيير در عملكردها ) فراهم سازيم .

دانش آموزاني كه به طور فعال به يادگيري مي پردازند، نه تنها بهتر ياد مي گيرند، بلكه از تجربه يادگيري هم

لذت بيشتري مي برند. يكي از راهبردهاي فعال كردن دانش آموزان ، استفاده از گروه هاي مطالعه دركلاس

وفراهم كردن فرصت بحث، تبادل نظر و پرسش و پاسخ واستفاده از نرم افزار وفيلم آموزشي ونقشه است.

 

1

از اين رو اهميت وضرورت كنار گذاشتن شيوه هاي سنتي در آموزش وپرورش وتدريس وتوجه به راهبردها

وشيوه هاي نوين آموزشي آشكار مي گردد كه درهمين راستا يكي از راهكارهاي استفاده از روش هاي نوين

  آموزشي ، به كارگيري اصول وبهينه دانش تكنولوژي آموزشي درنظام هاي آموزشي است.

به منظور تبديل دانايي به توانايي لازم است دانش آموزان نقش فعالي را درفرايند يادگيري ايفا نمايند      

 فراگير نبايد براي دريافت اطلاعات به كتاب درسي وسخنراني معلم اكتفا نمايد چراكه از اين طريق كمتر

       مي تواند آموخته هاي خودرا در موقعيت هاي جديد و واقعي به كار گيرد .

الگو چيست؟ ( pattern)

• الگو معمولا به نمونه كوچكي از يك شي ء بزرگ يا به مجوعه اي از اشياي بي شمار گفته مي شود كه

ويژگي هاي مهم واصلي آن شي ء بزرگ يا اشياء را داشته باشد {1 }

. الگو ي تدريس ، چارچوب ويژه اي است كه عناصر مهم تدريس در درون آن قابل مطالعه است وشناخت

وآگاهي از عناصر وعوامل مذكور مي تواند معلم را در اتخاذ روش هاي مناسب تدريس كمك كند

{1} شعباني ،حسن ،مهارت هاي آموزشي وپرورشي (روش ها وفنون تدريس ) ، انتشارات سمت ، چاپ دوم 1372 ،ص 249 .

روش چيست ؟(method )

(( روش در مقابل واژه لاتيني (( method )) به كار مي رود ، وواژه ي متد در فرهنگ فارسي (( معين ))

وفرهنگ انگليسي به فارسي (آريانپور ) به : روش ، شيوه ،راه ،طريقه،طرز ،اسلوب معني شده است.به طور كلي

((راه انجام دادن هر كاري )) را روش گويند . روش تدريس نيز عبارت از راه منظم ، با قاعده ومنطقي براي

ارائه درس مي باشد.

2

 

تفاوت الگو وروش تدريس   

. الگوي تدريس با روش تدريس فرق مي كند.

. الگوي تدريس بر اساس نظريه هاي يادگيري وهمچنين بر اساس تجربه وتحقيق بدست آمده اند ومعلم با توجه

به اهداف آموزشي آنها را بر مي گزيند در حالي كه روش تدريس به منظور سهولت تحقق الگوها انتخاب مي

شوند.

الگوها عام وروش ها خاص هستند در هر الگوي تدريس ممكن است از چند روش تدريس استفاده شود.

 

تدريس:

تدريس عبارت است از تعامل يا رفتار متقابل معلم وشاگرد ، براساس طراحي منظم وهدفدار معلم،برايايجاد تغيير در رفتار شاگرد

. مفهوم تدريس به آن قسمت از فعاليت هاي آموزشي كه با حضور معلم در كلاس درس اتفاق مي افتد اطلاق مي شود.

 

مراحل تدريس :

. فعاليت هاي مقدماتي

. ارزشيابي تشخيصي

. آماده سازي

.ارائه درس

. جمع بندي ونتيجه گيري                                                         3

. فعاليت هاي تكميلي

.ارزشيابي پاياني

. تكليف

. معلمان برداشت هاي مختلفي از مفهوم تدريس دارند كه در نگرش آنان نسبت به دانش آموزان ونحوه ي كار

كردن با آنها تاثير مثبت يا منفي بر جاي مي گذارد . برداشت چند گانه از مفهوم تدريس مي تواند دلايل

مختلفي داشته باشد ، از مهمترين آنها ضعف دانش پايه واختلاف در ترجمه وبرداشت نادرست معلمان از

ديدگاههاي مختلف تربيتي است.

گاهي آشفتگي واغتشاش در درك مفاهيم تربيتي به حدي است كه بسياري از كارشناسان ، معلمان ودانشجويان

اين رسته مفاهيمي چون پرورش ، آموزش ،تدريس وحرفه آموزي را يكي تصور مي كنند وبه جاي هم به كار

مي برند. اين مفاهيم اگرچه ممكن است در برخي جهات وجوه مشترك ودر هم تنيده داشته باشند ، اما مفاهيم

مستقلي هستند ومعناي خاص خود را دارند .

تدريس بخشي از آموزش است وهمچون آموزش يك سلسله فعاليت هاي منظم ،هدفدار واز پيش تعيين شده را

در بر مي گيرد وهدفش ايجاد شرايط مطلوب يادگيري از سوي معلم است به آن قسمت از فعاليت هاي

آموزشي كه به وسيله ي رسانه ها وبدون حضور وتعامل با دانش آموزان صورت مي گيرد به هيچ وجه تدريس

گفته نمي شود. بنابر اين آموزش معنايي عامتر از تدريس دارد. به عبارت ديگر مي توان گفت هر تدريسي

آموزش است ، ولي هر آموزشي ممكن است تدريس نباشد.

 

 

4

ويژگي هاي تدريس

. چهار ويژگي خاص در تعريف تدريس وجود دارد كه عبارتند از :

. الف) وجود تعامل بين معلم ودانش آموزان

.ب ) فعاليت بر اساس اهداف معين واز پيش تعيين شده

. ج) طراحي منظم با توجه به موقعيت وامكانات

. د ) ايجادفرصت وتسهيل يادگيري .(شعباني ، ص9 ،1382 )

انواع روش هاي تدريس

1-    روشهاي تاريخي       2-روشهاي نوين (صفوي ،ص239 ،1370 )

3  -  روشهاي سنتي            4-روشهاي فعال

. روش كنفرانس ( گرد هم آيي )

. روش شاگرد- استادي

. روش حل مسئله

. روش پرسش وپاسخ

. روش مباحثه

. روش نمايشي

. روش آزمايشگاهي

. روش بازديد علمي

. روش ايفاي نقش

.روش كارگاهي و روش پروژه اي ( مطالعه موردي و000 )    5

طبقه بندي الگوهاي تدريس

. الگوهاي متعددي براي يادگيري معرفي شده اند كه همه آن ها در چهار گروه اصلي قرار مي گيرند :

. الف- الگوهاي اجتماعي (گروهي ) كه موجب فعاليت هاي گروهي ، بهبود مهارت هاي اجتماعي ،همكاري بين شاگردان مي شوند ، مانند الگوهاي تفحص ،ايفاي نقش وكاوشگري.

. ب ) الگوهاي پردازش اطلاعات (اطلاع رساني ) كه استفاده از آنها موجب جمع آوري اطلاعات ، كشف مسائل وارائه راه حل براي آنها مي شود مانند الگوهاي تفكر استقرايي ،دريافت مفهوم ،كاوشگري علمي ،پيش سازمان دهنده ها ،كمك به حافظه .

. ج) الگوهاي فردي ( انفرادي ) كه با توجه به آن ها موجب رشد فردي در دانش آموزان مي شود مانند الگوهاي تدريس غير مستقيم وافزايش عزت نفس .

.د ) الگوهاي سيستم هاي رفتاري كه در تدريس به رفتار قابل مشاهده فرد وايجادتغيير در رفتار توجه دارد وشامل الگوهاي زير است مانند يادگيري تسلط ياب ، شبيه سازي ، يادگيري اجتماعي ،آموزش مستقيم.

انواع الگوهاي تدريس

1 – الگوي تدريس كاوشگري inquiry teaching

2 – الگوي تدريس 5 e براساس ساخت گرايي

3 – الگوي تدريس يادگيري از طريق همياري ( cooperative learning  )

4 – الگوي تدريس يادسپاريmemorizing ))

5 – الگوي تدريس پيش سازمان دهنده ( advance organizer )

6 – الگوي تدريس دريافت مفهوم ( attaining concept )

7 – الگوي تدريس بديعه پردازي يا نوآفريني ( synergitic )

8 – الگوي تدريس مبتني بر نظريه فرا شناخت ( meta cognition )  6

9 – الگوي تدريس مبتني بر IT

10 -000000000000

انتخاب الگوي تدريس به چه عاملي بستگي دارد؟

1-    با موضوع هاي درسي

2-    با اهداف آموزشي

3-    با ويژگي هاي فرگيران (سن )

4-    با ويژگي هاي كلاس ( جمعيت كلاس )

5-    00000

لذا با توجه به موضوعات ومفاهيم كتابهاي جغرافيايي دوره متوسطه وامكان تدريس آنها با الگوي كاوشگري وهمچنين فراهم نمودن زمينه ي جستجوگري براي دانش آموزان به بررسي اين الگو مي پردازيم.

كاوشگري يعني چه ؟

كاوشگري هنر ودانش پرسيدن وپاسخ دادن به سوالات است كه مستلزم مشاهده واندازه گيري ، فرضيه سازي ،تفسير ،مدل سازي ومدل آزمايي است . اين كار به تجربه ،تامل ، شناخت نقاط قوت وضعف روش هاي خاص خود بستگي دارد .(1)

 

الگوي تدريس كاوشگري Inquiry  Teaching Pattern

• در كلاسهاي درس بحث هايي بين معلم ودانش آموزان به وقوع مي پيوندد ودر اين ميان سئوالاتي مطرح ميگردد كه پاسخ مشخصي را در انتها درپي ندارد وبراي بدست آوردن جواب آن لازم است تحقيقاتي صورت پذيرد واز اين طريق دانش آموز كار يادگيري را آموزش ببيند.

7

• اين روش كه وقت زيادي را مورد نياز خود مي بيند علم را در نقش يك هدايتگر به دانش آموزان معرفي مي نمايد. او علاوه بر اينكه پاسخگوي سوال ها باشد بلكه بايد در سازماندهي تحقيق وهدايت دانش آموزان نيز حوصله كافي داشته باشد .   

• الگوي كاوشگري كه بر اساس نظر ريچارد ساچمن (Richard suchman ) بنا نهاده شده يكي ديگر از الگوهاي خانواده اطلاعات پردازي است. تربيت كاوشگر به منزله ( فرايندي براي بررسي وتشريح پديده هاي غير معمول ) تعريف مي شود ( جويس وويل 1980 ).

•  تئوري ساچمن بر آن است كه دانش آموزان با پي بردن به اين امر كه دانش بشري جنبه آزمايشي وغير قطعي دارد واينكه چون دانش آزمايشي ثابت نيست وممكن است با دانش جديد جايگزين شود ، درك درستي از موضوع درسي خواهند داشت . جوهر واساس الگوي كاوشگري آن است كه دانش آموزان از طريق معلم ، كاوش علمي را بياموزند.

• نمونه متداول تدريس كاوشگري عبارت است از ارائه سوال وموقعيتي كه در آن مسئله وجود داشته باشد.

هدف الگوي كاوشگري

در اين الگو جستجوي مفاهيم كاملا به عهده ي دانش آموزان گذاشته مي شود ومعلم با فراهم آوردن زمينه ،فرايند تدريس را به گونه اي هدايت مي كند كه فراگيران مفهوم مورد نظر را كشف كنند وراهنمايي هاي معلم ،براساس فعاليت هاي فراگيران ومحتوي آموزش ، متفاوت است .

بنابر اين هدف نهايي از اين الگو پرورش فعاليت هاي ذهني ومهارت هاي فرايندي دانش آموزان است.

مقررات الگوي كاوشگري

1-    عنوان مورد تحقيق ، مورد علاقه دانش آموز باشد.

2-    حدود آن مشخص شده ونكته مبهمي در صورت مسئله وجود نداشته باشد.

3-    هنگام جمع آوري اطلاعات پيش داوري نكند ودر هنگام كمبود اطلاعات دلزده نگردد.

4-    تمام اطلاعات جمع آوري ويادداشت شود ويافته ها به طور مستمر ثبت گردد.

8

معايب الگوي كاوشگري

1-    تجربه معلمي : روش هاي اكتشافي همواره بايد باتقويت كننده ها ي مناسب همراه باشند.در غير اين صورت ،فراگير ندگان از دامنه ي فعاليت خودداري خواهند كرد وبايد براي آنان تفهيم شود كه مستقيما به آنها كمكي نخواهد شد واگر تلاش نكنند به هدف نخواهند رسيد.

2-    مراقبت زياد : هنگام كاوشگري معلمان بايد مراقب باشند ، كثرت رهنمودها وسوالات وپاسخ ها ، كل يادگيري را از فرايند كاوشگري خارج مي سازد وبه همه آنها جنبه سرگرمي مي دهد.

3-    وقت زياد براي معلم : اين روش وقت گير دركلاس هايي قابل استفاده است كه دانش آموزان كمي دركلاس حضور داشته باشند ومعلم فرصت رسيدگي به تمام دانش آموزان را داشته باشد.

4-  وقت زياد براي دانش آموز : دانش آموزان دراين روش به جمع آوري اطلاعات مي پردازند اين عمل خود محتاج زمان زيادي مي باشد .

5-  تفاوت هاي فردي: دانش آموزان در سطوح پايين تر ، طبقه بندي وتطابق اطلاعات رانياموخته اند وهمچنين توانايي نتيجه گيري در پايان كار را ندارند.

 

مدل هاي كاوشگري

•كاوشگري قياسي

•كاوشگري استقرايي

•كاوشگري استنباطي

•كاوشگري اكتشافي

•كاوشگري به روش حل مساله

•كاوشگري گروهي

9

 •كاوشگري انفرادي

•الگوي كاوشگري به شيوه محاكم قضايي (پليسي )

 

مراحل اجراي الگوي كاوشگري

1-    برهم زدن تعادل ذهني دانش آموزان (نه تعادل روحي )

2-    مواجه كردن فراگيران با مساله .پرسشگري وآموزش پرسشگري . پرسش گران خوب ،پاسخ دهنئگان خوب نيز خواهند بود.

3-    فرضيه سازي . پاسخ دهندگان خوب ،پرسش گران خوب اند وپرسش گران خوب ، فرضيه سازان قابلي خواهند بود .

4-    گرد آوري وسازماندهي اطلاعات

5-    تحليل ونتيجه گيري (بررسي شيوه ي عمل در جريان كاوشگري )

1-   برهم زدن تعادل ذهني دانش آموزان

در اين مرحله با يك موقعيت اسرار آميز ،پيچيده وغير معمول كار را آغاز مي كنيم

موقعيت هاي مشخص وغير تكراري ومتناسب با سطح مخاطبان موقعيت هايي كه داراي يك راه حل معين نباشند.طرح يك سوال ،ارائه يك تصوير ،خواندن يك داستان كوتاه و0000

مثال :

• در منطقه اي 10 سال است كه باران نباريده است اما پوشش گياهي وجود دارد چگونه چنين چيزي ممكن است؟

• اگر گرماي زمين از خورشيد است پس چرا هر چه از زمين بالاتر مي رويم هوا سردتر مي شود ؟ با انجام يك آزمايش چگونگي تهيه آب را دربيابان نشان دهيد.

10

• آيا پوسته زمين در ابتدا يك پارچه وبه هم متصل بوده است ؟

• آيا ماه از محل اقيانوس آرام از زمين جدا شده است ؟

• معماي سنگ هاي لغزان

 

2-   پرسشگري (مواجه كردن فراگيران با مساله )

دراين مرحله معلم شرايطي را به وجود مي آورد تا سوالات زيادي در ذهن دانش آموزان ايجاد شود سعي نكنيد پاسخ سوالات را بدهيد .(در اين مرحله معلم مي تواند از دانش آموزان نيز براي ايجاد شرايط مناسب استفاده كند. )

از بچه ها بخواهيد فقط سوالاتي را بپرسند كه پاسخ آن بلي يا خير است .

مثلا : اگر بپرسند كه ،، اين بيابان در كدام منطقه قرار دارد ،، بگوييد ،، نمي توانم به اين سوال به اين صورت پاسخ دهم سوالت را طور ديگري بپرس ،، آيا اين بيابان در منطقه معتدل قرا ر دارد ،، بگوييد: بله سوال خوبي بود.

3-   فرضيه سازي

     •  در اين مرحله دانش آموزان بايد براي سوالاتي كه مطرح شده راه حل ارائه كنند براي ارائه راه حل بايد فرضيه بسازند . مطمئن شويد در مرحله قبل به اندازه كافي پرسش انجام شده است واگر كافي نباشد ودر غير اين صورت خود شما سوالاتي را مطرح كنيد تا زمينه لازم براي ساختن فرضيه فراهم شود.

• فرضيه در واقع پاسخي فرضي به سوالت مطرح شده است.

• براي كمك به فرضيه سازي جدولي را روي تابلو رسم كنيد واز دانش آموزان بخواهيد ان را تكميل كنند. بهترين فرضيه ها را انتخاب كنيد.

 

11

4-   گرد آوري وسازماندهي اطلاعات  

• در اين مرحله دانش آموزان با هم گروه هاي خود بحث مي كنند وبا مراجعه به كتاب درسي ومنابع اطلاعاتي ديگر سعي مي كنند به پرسش هاي مطرح شده پاسخ داده وبراي هريك دليلي ارائه دهند.

• به دانش آموزان منابع معتبر معرفي كنيد

•  دراين مرحله بايد دانش آموزان را براي دستيابي به مفاهيم هدايت كرد . معلم، دانش آموزان را با ارائه مثال هاي گوناگون در رسسيدن به مفاهيم كمك مي كند . اين مرحله دقايق زيادي ادامه پيدا مي كند تا تبادل نظر وسؤال وپاسخ هاي مطرح شده دركلاس ، ابعاد متفاوت مفهوم را گسترش دهدم.

• امكان دارد دراين گفتگوها، بعضي از دانش آموزان مشاركت خيلي فعالي داشته باشند وديگران، منفعل باشند. دراين خصوص، معلم با برنامه هاي نظارتي خويش، بايد همه ي دانش آموزان را رادربحث وگفتگو شريك كند .

• بعد از دريافت وكشف مفاهيم ، دانش آموزان رابطه ها وقوانين مورد نظر ونتايج را روي تخته ثبت مي كنند . اين نظريات درحكم توليدات فرايند آموزش است.

5 -  تحليل ونتيجه گيري

•  فعاليت هاي مختلفي تا اينجا صورت گرفت ( طرح سؤال- گردآوري اطلاعات، پاسخ به سؤالات ، مفهوم سازي، انجام فعاليت، طراحي فعاليت )

• هدف اصلي دانستن وتسلط بر فرايند توليد دانش از طريق كاوشگري است نه يافتن پاسخ ومحتواي سوال طرح شده .

•  يكي از گروه ها به طور داوطلب يا انتخابي جريان اقدامات را از اول به صورت مختصر توضيح مي دهد ومعلم وتوضيحات گروه را كنترل مي كند .

• از دانش آموزان بخواهيد سؤالات ديگري درمورد موضوع مورد بحث طراحي اراده كنند تا از اين طريق نتايج تعميم يابد . 

12

برخي از مهارت هايي كه معلمان هنگام استفاده از كاوشگري ياد مي گيرند عبارتند از :

•  چه موقع زمينه تشويق دانش آمزان را فراهم كنند.

•  به يك دانش آموز خاص چه رهنمودهايي ارايه كنند.

•  به آنها چه نگويند ( پاسخ را فاش نكنند)

•  چگونه رفتارهاي دانش آموز را از روي چالش هاي كه با انها روبه روست بخوانند وبراي توصيف رفتار هايش موقعيت هاي يادگيري معنا داري را طراحي كنند.

•  چگونه به دانش آموزان كمك كنند تا درحل مسائل با يكديگر همكاري نمايند .

•  چه موقع مشاهدات ، فرضيات يا تجربيات معنا دار مي شوند .

•  چگونه ابهام را بپذيرند .

•  چگونه از اشتباهات به طور سودمند استفاده كنند.

•  چگونه دانش آموزان را راهنمايي كنند تا بدانند كه كنترل بررسي ها ومطالعات به معناي از دست دادن كنترل كلاس نيست.

چه موضوعات جغرافيايي را مي توان بااين الگو تدريس كرد؟

•  تمام موضوعات كتاب هاي جغرافيا در دوره متوسطه را مي توان با اين الگو تدريس نموده زيرا موضوعات جغرافيايي سازگاري كاملي با جستجوگري دارد.

•  اجراي اين الگو براي دوره هاي پايين تر نيازمند به تجربه بسيار زياد دارد ومشكل اجرا آن به اين دليل است كه دانش آموزان در سطوح پايين تر، طبقه بندي وتطابق اطلاعات را نياموخته اند وهمچنين توانايي نتيجه گيري در پايان كار را ندارند.

 

13

الگوي كاوشگري را چگونه در جغرافيا به كار ببريم؟

باهريك از سؤالات زير وسؤالات مشابه اي كه خود خواهيد ساخت مي توانيد 5 مرحله الگوي تدريس كاوشگري را به اجرا درآوريد .

1.      آيا جغرافيا علمي مفيد است؟

2.      چگونه رابطه انسان با محيط در طول زمان تغيير كرده است؟

3.      چرا انسان درارتباط با طبيعت دچار مشكل شده است؟

4.      جغرافيادانان چگونه به بهبود زندگي بسر كمك مي كنند؟

5.      منابع اطلاعات جغرافيايي را چگونه به دست آوريم؟

6.      آيا ايران كشوري با اقليم خشك است؟

7.      آيا زندگي عشايري درحال نابودي است؟

8.      آيا قرن آينده قرن كم آبي است؟

9.      علت اصلي آلودگي آب هاي كره زمين چيست؟

10.  آيا بيابان ها منافعي را براي انسان ندارند؟

11.  علت ايجاد بيابان ها چيست؟

12.  آيا انسان در افزايش و كاهش بيابان نقش دارد؟

13.  آيا مخاطرات طبيعي سودي براي انسان دارد؟

14.  جمعيت زياد مفيد است يا مضر؟

15.  آيا شهرهاي ميليوني يكباره بوجودآمده اند؟

16.  آيا باران هاي اسيدي موجب خسارت مي شوند؟

17.  آيا باران هاي اسيدي موجب تقويت پوشش گياهي مي شوند؟

18.   آيا باران هاي اسيدي موجب فرسايش خاك مي شوند؟

19.  چرا آب درياها واقيانوس ها شوراست؟

20.  آيا كوه ها موجب آلودگي هوا مي شوند؟

21.  دماسنج زمين چيست؟

14

منابع قابل استفاده

•  راهبردهاي تدريس، نويسنده: دونالت سي اورليچ، مترجم: مهجور غياثي، انتشارات: نشر ساسان.

• الگوهاي تدريس، نويسنده روبرت جي شفر، مترجم: محمدرضا بهرنگي، انتشارات: نشر كتاب.

• روش هاي فعال تدريس دربرنامه هاي پرورشي وزارت آموزش وپرورش (معاونت پرورشي)، راهنماي معلم پرورشي دوره ي متوسطه، انتشارات تربيت.

• احمدي، غلامعلي (1380) . بررسي ميزان همخواني وهماهنگي بين سه برنامه قصدشده، اجرا شده وكسب شده دربرنامه جديد آموزش علوم دوره ابتدايي . پژوهشكده تعليم وتربيت .

• بدريان، عابد(1385) . مطالعه تطبيقي استانداردهاي آموزش علوم تجربي دوره آموزش عمومي درايران وكشورهاي موفق، سازمان پژوهش وبرنامه ريزي آموزشي . تهران

• دادستان، پريرخ(1376) . بررسي توان ذهني ودرك مفاهيم دانش آموزان دوره ابتدايي به منظور تعيين استانداردهاي آموزشي ( ديدگاه معلمان درباره كتاب هاي علوم تجربي دوره ابتدايي ) . سازمان پژوهش وبرنامه ريزي آموزشي .

• كيامنش، عليرضا(1377). يافته هاي سومين مطالعه بين المللي رياضيات وعلوم . مركز ملي سومين مطالعه بين المللي رياضيات وعلوم ، تك نگاشت شماره21 ، پژوهشكده تعليم وتربيت.